Dhoma e Komunave

Dhoma e zgjedhur e Parlamentit të Mbretërisë së Bashkuar, anëtarët e së cilës përfaqësojnë zona zgjedhore me nga një deputet. Numri i vendeve ka ndryshuar: ishte 651 pas zgjedhjeve të vitit 1992, 659 pas atyre të vitit 1997, 646 më 2005 dhe 650 nga viti 2010. Autoriteti kushtetues i Dhomës buron nga zhvillimi i saj historik dhe nga roli në legjislacion, financat publike dhe mbështetjen parlamentare të qeverisë. Megjithatë, rëndësia formale nuk barazohet gjithmonë me pavarësi politike ndaj ekzekutivit. Debati mbi dobësimin e ndikimit të saj, sidomos që nga shekulli XIX, dhe mbi mënyrat e reformimit ka qenë një temë e qëndrueshme e politikës britanike.

Parlamenti anglez mesjetar mbështetej fillimisht te prania e lordëve laikë dhe kishtarë. Parlamenti i thirrur nga Edward-i I më 1295 përfshinte dy kalorës për çdo konté, dy qytetarë për çdo qytet dhe dy përfaqësues për çdo njësi urbane me status përfaqësimi parlamentar. Ky model e zgjeroi pjesën e bashkësisë politike që thirrej në parlament. Përfaqësuesit e kontéve dhe të qyteteve filluan të mblidheshin së bashku gjatë viteve 1330 dhe u njohën si Commons; nga viti 1341 dëshmohet më qartë shqyrtimi i veçantë i çështjeve prej tyre, të ndarë nga mbreti dhe lordët.

Marrëdhënia me Kurorën u ndryshua kryesisht në mënyrë graduale nga shekulli XIV deri në fillimin e shekullit XVII. Formalisht, epërsia i përkiste monarkut: ai thërriste parlamentin, ndërsa Dhoma përfaqësonte vetëm një pjesë të ngushtë të popullsisë politikisht të organizuar. Përbërja e saj mund të ndikohej nga Kurora dhe, në shumë raste, ajo pajtohej me dëshirat mbretërore. Por monarku kërkonte zakonisht miratimin e saj për tatime dhe, gjithnjë e më shumë, për mbështetjen politike të masave të tij. Kjo krijoi bazën për kërkesa më të gjera pushteti. Miratimi i të ardhurave mund të kushtëzohej me shqyrtimin dhe ndreqjen e ankesave të paraqitura nga përfaqësuesit.

Në këtë kontekst, sundimi arbitrar i James-it I dhe Charles-it I hasi kundërshtim të fortë. Lufta e Parë Civile Angleze, më 1642–1646, ishte edhe përplasje ndërmjet Kurorës dhe Parlamentit, në të cilin Dhoma e Komunave kishte rol udhëheqës, për autoritetin më të lartë politik. Fitorja parlamentare nuk vendosi menjëherë një zgjidhje të qëndrueshme kushtetuese. Restaurimi i monarkisë më 1660 riktheu shumë tipare të marrëdhënies së mëparshme dhe një pozitë të fuqishme të Kurorës, megjithëse përvoja e konfliktit nuk mund të zhbëhej plotësisht.

Një kthesë më e qëndrueshme ishte Revolucioni i Lavdishëm i vitit 1688. Parlamenti e hodhi poshtë sundimin e James-it II dhe ia ofroi fronin William-it të Oranzhit dhe Mary-t. Kurora ruajti kompetenca të rëndësishme për emërimin dhe shkarkimin e ministrave dhe për zgjedhjen e personave që do të qeverisnin. Megjithatë, varësia e legjitimitetit të rendit të ri nga miratimi parlamentar e përforcoi parimin se qeverisja dhe sigurimi i të ardhurave duhej të bëheshin në bashkëpunim me parlamentin, veçanërisht me Dhomën e Komunave.

Karta e të Drejtave e vitit 1689 e bëri të paligjshme mbledhjen e të ardhurave për Kurorën pa miratimin e parlamentit. Në këtë rend, Dhoma e Komunave zinte vend qendror në miratimin e tatimeve dhe të mjeteve financiare. Ligji Trevjeçar i vitit 1694 e lidhi vazhdimin e mandatit parlamentar me zgjedhje brenda një afati të caktuar, duke kufizuar mundësinë e mbretit për të mbajtur për kohë të pakufizuar një parlament të bindur ndaj tij. Gjatë një pjese të madhe të shekullit XVIII, interesat e Kurorës dhe të Dhomës përputheshin në ruajtjen e qëndrueshmërisë politike e shoqërore, të ligjshmërisë dhe të pronës. Prej këtij bashkëpunimi u konsolidua një monarki kushtetuese me ekuilibra ndërmjet institucioneve.

Në shekullin XIX, reformat parlamentare të viteve 1832, 1867 dhe 1884 e zgjeruan gradualisht elektoratin, duke përfshirë edhe pjesë të klasës punëtore. Kjo pati dy pasoja kryesore. Deputetët u organizuan më fort në parti për të fituar vota dhe për të formuar qeveri të mbështetura në rezultatet zgjedhore. Njëkohësisht, baza më e gjerë përfaqësuese e Dhomës i dha asaj epërsi politike ndaj Dhomës së Lordëve dhe monarkut. Viti 1834 shënoi rastin e fundit kur një monark e shkarkoi qeverinë për të vendosur një tjetër sipas zgjedhjes së vet.

Sovraniteti parlamentar ruan rëndësinë e madhe kushtetuese të Dhomës së Komunave në miratimin e ligjeve dhe të tatimeve. Por një interpretim kritik dallon këtë autoritet formal nga aftësia për të ndikuar në përmbajtjen e vendimeve. Në sallë, partia qeverisëse përballet me opozitën zyrtare dhe partitë e tjera opozitare. Nëse shumica e deputetëve votojnë sipas vijës partiake, debati mund të marrë karakter demonstrativ, ndërsa rezultati është i paracaktuar. Sipas kësaj kritike, Dhoma bëhet vendi ku miratohen vendimet vendimtare, por shpesh jo vendi ku ato hartohen. Fuqia e qeverisë varet, megjithatë, nga madhësia, uniteti dhe qëndrueshmëria e shumicës së saj.

Rritja e detyrave shtetërore, e aparatit administrativ dhe e veprimtarisë fiskale e ligjvënëse që nga fundi i shekullit XIX e shtoi ndjeshëm ngarkesën e deputetëve. Kjo ka krijuar dyshime mbi aftësinë e Dhomës për të shërbyer si forum i plotë këshillimi. Është argumentuar se përballja e vazhdueshme partiake pengon kërkimin e përbashkët të ideve të reja dhe favorizon marrjen e vendimeve brenda partisë qeverisëse. Që nga vitet 1920 janë propozuar parlamente të posaçme ekonomike ose këshilla ekspertësh si forume më të gjera. Përkrahës të tjerë kanë parë te rrjetet e politikëbërjes, ku përfshihen grupet e interesit, ose te marrëveshjet korporatiste ndërmjet qeverisë, drejtuesve të industrisë dhe sindikatave, mënyra më të përshtatshme këshillimi.

Edhe funksioni i kontrollit ndaj ekzekutivit është vlerësuar në mënyra të ndryshme. Pyetjet parlamentare, komisionet që shqyrtojnë projektligjet dhe sistemi i komisioneve të posaçme për mbikëqyrjen e dikastereve, i krijuar më 1979, japin mjete për kërkimin e llogarisë. Megjithatë, kritika e fundit të shekullit XX theksonte se shumë deputetë ishin tepër të lidhur me nevojat dhe veprimtarinë e qeverisë së partisë së tyre. Mungesa e burimeve të mjaftueshme për hetim, në krahasim me disa kapacitete të Kongresit amerikan, dhe procedurat e mbingarkuara me prejardhje të vjetër shiheshin si pengesa për kontroll efektiv.

Që nga Lufta e Parë Botërore janë propozuar reforma të shumta: thjeshtim i procedurave, zgjerim i kompetencave të komisioneve, kushtetutë e shkruar, ndryshim i sistemit zgjedhor dhe decentralizim territorial i pushtetit ligjvënës. Disa ndryshime u zbatuan pa e riorganizuar tërësisht sistemin. Më 1997 u krijua Komisioni për Modernizimin e Dhomës. Në të njëjtën periudhë, pyetjet për kryeministrin u përqendruan në një seancë më të gjatë të mërkurën. Nga viti 2002, kryeministri filloi të paraqitej rregullisht para Komisionit Ndërlidhës, fillimisht dy herë në vit, për shqyrtim më të hollësishëm të politikave. Këto zhvillime nuk ishin të gjitha nisma të të njëjtit komision, por pjesë e një procesi më të gjerë reformimi.

Mbledhjet në Westminster Hall, të nisura më 1999, krijuan një hapësirë paralele debatimi për çështje që nuk gjenin kohë të mjaftueshme në sallën kryesore. U ndërmorën edhe përpjekje për heqjen e disa praktikave arkaike. Studime mbi periudhën që nga vitet 1970 kanë evidentuar rritje të kundërshtimit nga deputetë të vetë partisë qeverisëse. Këto kundërshtime kanë nxitur ndryshime në projektligje, kanë bërë të dukshme përplasjet politike dhe, në raste të caktuara, kanë sjellë humbje të qeverisë në votim.

Debati mbi Luftën e Irakut më 2003 shkaktoi një rebelim të madh brenda radhëve laburiste, përmasa e të cilit u krahasua me përçarjet e kohës së shfuqizimit të Ligjeve të Drithit në shekullin XIX. Më 9 nëntor 2005, kundërshtimi i një pjese të deputetëve qeverisës ndihmoi në rrëzimin e propozimit për mbajtjen deri në nëntëdhjetë ditë pa akuzë të të dyshuarve për terrorizëm. Këta shembuj tregojnë se disiplina partiake është e fuqishme, por nuk e bën të pamundur ndikimin ose kundërshtimin parlamentar.

Një ndryshim i rëndësishëm institucional ishte devolucioni i kompetencave ligjvënëse: kuadri për Asamblenë e Irlandës së Veriut u vendos më 1998 dhe kompetencat u transferuan më 1999; Parlamenti Skocez filloi punën dhe mori kompetenca më 1999. Këto reforma ndryshuan shpërndarjen territoriale të pushtetit, pa e zëvendësuar vetvetiu mënyrën e punës së Dhomës së Komunave. Ato hapën gjithashtu debat mbi paraqitjen e Westminster-it si qendra e vetme e politikës britanike dhe mbi marrëdhënien ndërmjet sovranitetit formal e autonomisë territoriale.

Sipas kritikës së fortë ndaj rendit parlamentar britanik, partitë në pushtet kanë pasur interes të ruajnë gjuhën e sovranitetit parlamentar, ndërsa shfrytëzojnë dobësitë e parlamentit për autonominë e ekzekutivit. Në këtë interpretim, fitorja historike e Dhomës mbi një ekzekutiv të pazgjedhur u pasua nga varësia ndaj një ekzekutivi të mbështetur te zgjedhjet dhe organizimi partiak. Kjo është një tezë mbi ekuilibrin real të pushtetit, e cila duhet vlerësuar bashkë me shembujt e kontrollit, të rebelimit parlamentar dhe të reformës.

Select the fields to be shown. Others will be hidden. Drag and drop to rearrange the order.
  • Image
  • SKU
  • Rating
  • Price
  • Stock
  • Availability
  • Add to cart
  • Description
  • Content
  • Weight
  • Dimensions
  • Additional information
Click outside to hide the comparison bar
Compare