Organizim dhe ushtrim i administrimit përmes një trupe nëpunësish të përhershëm, me detyra, kompetenca dhe procedura të përcaktuara. Termi u krijua në Francën e shekullit XVIII dhe u shfaq në anglisht më 1818. Që në përdorimet e hershme kishte ngjyrim kritik, duke sugjeruar një tirani të zyrave. Ky kuptim vazhdon në gjuhën e përditshme, ku burokracia shpesh lidhet me formalizmin, vonesat dhe procedurat e panevojshme. Një shprehje satirike e kësaj është ligji i Parkinson-it: puna zgjerohet për ta mbushur kohën që është në dispozicion për kryerjen e saj.

Max Weber-i ishte një nga autorët që e analizoi burokracinë edhe si arritje të racionalizimit. Sipas tij, puna sipas rregullave brenda një hierarkie, ku emërimi dhe ngritja në detyrë mbështeten te kualifikimi e merita, është më racionale sesa emërimi përmes patronazhit ose lidhjeve personale. Ai theksonte gjithashtu tensionin ndërmjet nëpunësve dhe politikanëve të zgjedhur: politikanët mund të duan t'u japin favore mbështetësve në këmbim të votave, ndërsa administrata që vepron sipas rregullave duhet ta pengojë këtë.

Një pjesë e madhe e sociologjisë së mëvonshme të burokracisë e ka zhvilluar, plotësuar ose kritikuar analizën e Weber-it. Michel Crozier-i, në «Dukuria burokratike», botimi anglisht i së cilës doli më 1964, vuri në dukje dallimin ndërmjet motiveve të drejtuesit dhe atyre të nëpunësit të zakonshëm. Ky i fundit mund të kërkojë siguri dhe një jetë pune pa telashe, të cilat i garanton më së miri duke iu përmbajtur rreptësisht rregullave, pavarësisht qëllimit të tyre. Drejtuesi mund të synojë rezultate më ambicioze, por nuk arrin t'i detyrojë punonjësit që t'i përvetësojnë të njëjtat qëllime. Mjetet dhe procedurat kthehen kështu në qëllime më vete.

Këto probleme nuk janë të veçanta për administratën publike. Analiza weberiane zbatohet edhe për ndërmarrjet private, të cilat kanë hierarki, personel të përhershëm dhe rregulla organizative. Prandaj ekzistenca e burokracisë nuk e vërteton vetvetiu tezën e së Djathtës së Re se qeveria është domosdoshmërisht më pak e efektshme sesa tregu.

Megjithatë, një pjesë e analizës ekonomike e ka përdorur burokracinë për të shpjeguar mangësitë e sektorit publik. Në «Burokracia dhe qeverisja përfaqësuese», të vitit 1971, W. A. Niskanen-i argumentonte se drejtuesit burokratikë kërkojnë ta maksimizojnë buxhetin e njësisë së tyre dhe, për këtë arsye, priren të prodhojnë më shumë mallra e shërbime sesa do të justifikonte një ekuilibër i përshtatshëm i kostove dhe përfitimeve. Politikani që i mbikëqyr mund të dëshirojë t'i kontrollojë shpenzimet, por përballet me problemin e marrëdhënies ndërmjet porositësit dhe agjentit: administrata zotëron informacion që mbikëqyrësi nuk e ka.

Informacioni më i hollësishëm mbi kostot vjen nga vetë zyra që duhet kontrolluar. Një zgjidhje është krijimi i një organi të dytë kontrolli. Shembuj historikë janë Zyra e Menaxhimit dhe Buxhetit në Shtetet e Bashkuara dhe organi i auditimit që i shërben Komisionit të Llogarive Publike të Parlamentit britanik. Por kjo krijon pyetje të tjera: kush i kontrollon kostot e kontrolluesit dhe kush garanton që audituesi nuk bashkëpunon fshehtas me të audituarin?

Edhe këto vështirësi prekin organizatat publike dhe private. Auditimi nuk i ka parandaluar të gjitha skandalet e kompanive. Në Britaninë e fillimviteve 1990 pati gjithashtu skandale financiare në agjenci të Shërbimit Kombëtar Shëndetësor dhe në funksione të qeverisjes vendore që ishin organizuar mbi baza më të ngjashme me biznesin dhe drejtoheshin nga njerëz të biznesit. Këto raste tregojnë se kalimi te një formë administrimi tregtar nuk e zhduk automatikisht problemin e mbikëqyrjes. Modeli i Niskanen-it ka nxitur kërkime të rëndësishme, por mbështetja që ai u jep programeve të privatizimit është më e kufizuar nga sa pretendojnë disa përkrahës të tij.