Teoria dhe praktika politike e Partisë Bolshevike, e cila, nën udhëheqjen e Leninit, mori pushtetin gjatë Revolucionit Rus të Tetorit 1917. Fraksioni bolshevik, emri i të cilit rrjedh nga fjala ruse për «shumicë», u formua në Kongresin e vitit 1903 të Partisë Punëtore Socialdemokrate të Rusisë, pas ndarjes nga menshevikët, ose «pakica», të cilët përfaqësonin një prirje më të moderuar. Pas një periudhe ndarjesh dhe bashkëpunimi të herëpashershëm, bolshevikët u organizuan përfundimisht si parti më vete në vitin 1912.

Revolucioni i vitit 1905 i gjeti të papërgatitur dhe veprimtaria e tyre e organizuar ishte e kufizuar. Represioni që pasoi e detyroi partinë të vepronte në klandestinitet dhe e vështirësoi lidhjen me udhëheqësit e mërguar, me Leninin në krye. Pas shpërthimit të Luftës së Parë Botërore, Lenini shpalli «disfatizmin revolucionar», duke e parë disfatën e qeverisë cariste si një mundësi për revolucion, ndërsa organizata bolshevike brenda Rusisë ishte shumë e dobësuar. Edhe Revolucioni i Shkurtit 1917 i gjeti bolshevikët pa një përgatitje të përshtatshme. Shumica e Komitetit Qendror dhe redaksia e «Pravda»-s, në drejtimin e së cilës merrte pjesë Stalini, i dhanë përkrahje të kushtëzuar Qeverisë së Përkohshme dhe hynë në bisedime bashkimi me menshevikët. Numri i anëtarëve u rrit shpejt, të mërguarit u kthyen dhe partia u përball me vështirësi disipline e paqartësi të orientimit.

Me kthimin në Rusi, Lenini paraqiti Tezat e Prillit. Ai kundërshtoi përkrahjen e Qeverisë së Përkohshme, e përshkroi revolucionin si një proces që po kalonte nga faza demokratike në atë socialiste dhe kërkoi që pushteti shtetëror t'u kalonte sovjetëve, këshillave të punëtorëve dhe ushtarëve. Bolshevikët duhej të fitonin shumicën në këto organe përmes veprimtarisë politike. Fillimisht, propozimet e tij nuk u pritën mirë. Partia ishte e ndarë ndërmjet një krahu të majtë që kërkonte kryengritje të menjëhershme dhe një Komiteti Qendror më të kujdesshëm që synonte zgjerimin paqësor të pushtetit. Lenini iu drejtua anëtarëve të thjeshtë, duke argumentuar se masat gjendeshin shumë më majtas se udhëheqja. Megjithatë, ai kundërshtoi thirrjet për kryengritje në qershor dhe në korrik, sepse një veprim i parakohshëm mund ta shkatërronte gjithë përpjekjen. Ndarjet vazhduan deri në kryengritjen e Tetorit. Zinovievi dhe Kamenevi e kundërshtuan atë, ndërsa Lenini kërcënoi se do të jepte dorëheqjen nëse partia nuk vepronte.

Periudha e komunizmit të luftës, pas revolucionit, shënoi fillimin e shndërrimit të Partisë Komuniste në një aparat burokratik të drejtuar nga lart poshtë. Roli i sovjetëve dhe i sindikatave u dobësua dhe opozita u shtyp. Kritikët socialistë dhe anarkistë kaluan herë nëpër përndjekje dhe herë nëpër periudha gjysmëlegaliteti. Brenda partisë vazhduan përplasjet. Shumë bolshevikë kundërshtuan Traktatin e Brest-Litovskut të marsit 1918, që ia nënshtronte kontrollit gjerman territore të gjera të ish-Perandorisë Ruse. Komunistët e Majtë kundërshtonin përdorimin e specialistëve të ardhur nga rendi i mëparshëm, të cilët i quanin «ekspertë borgjezë», në administratë dhe në ushtri. Opozita Punëtore e viteve 1920–1921 e akuzoi udhëheqjen se kishte shkelur frymën e revolucionit dhe kërkoi kontroll punëtor mbi industrinë. Nga ana tjetër, disidentë të krahut të djathtë mendonin se Rusia nuk ishte gati për socializëm dhe se i nevojitej një periudhë e gjatë kapitalizmi shtetëror.

Mbarimi i luftës civile nuk solli mbarimin e diktaturës së justifikuar më parë si masë e përkohshme. Represioni u institucionalizua edhe në kohë paqeje. Kongresi i Dhjetë i Partisë, më 1921, ishte vendimtar: shpallja e Politikës së Re Ekonomike, NEP, përkoi me ndalimin e fraksioneve brenda partisë dhe me shtypjen e përgjakshme të kryengritjes së Kronshtadtit. Para vdekjes më 1924, Lenini kritikoi shtrembërimet burokratike të shtetit që ai e quante punëtor. Ai u përpoq, pa sukses, të bashkëpunonte me Trockin kundër pushtetit të Stalinit, pozita e të cilit në krye të aparatit qendror partiak i jepte kontroll të jashtëzakonshëm organizativ.

Në mesin e viteve 1920, Buharini dhe Stalini përkrahën tezën e «socializmit në një vend të vetëm». Në debatin e kohës, kjo lidhej me tërheqjen nga pritja e një revolucioni botëror të afërt, me lejimin e pasurimit të fshatarësisë dhe me vazhdimin e NEP-it. Trocki dhe Opozita e Majtë, që u shfaqën në vitet 1923–1924, paralajmëronin se kjo rrugë rrezikonte karakterin socialist të revolucionit dhe mund të krijonte një klasë të re sunduese. Ata kërkonin industrializim të shpejtë, të financuar përmes asaj që Preobrazhenski e quante «akumulim socialist fillestar»: kalimin e burimeve nga bujqësia te industria nëpërmjet një shkëmbimi të pabarabartë në dobi të industrisë.

Kur Stalini kaloi te Plani i Parë Pesëvjeçar, që nisi më 1928, përvetësoi pjesë të programit industrializues të së majtës, por e shoqëroi atë me kolektivizimin e detyruar dhe represionin masiv. Buharini nuk ishte bashkautor i kësaj kthese: ai kundërshtoi ritmin dhe metodat e saj dhe u përfshi në Opozitën e Djathtë, të mposhtur politikisht në fund të viteve 1920. Po kështu, programi i mëparshëm i Opozitës së Majtë nuk duhet barazuar pa dallim me kolektivizimin e dhunshëm dhe pasojat katastrofike të politikës staliniste.

Opozita e Majtë bëri një nga kritikat më të rrepta të burokratizimit, duke vënë në dukje largimin e hierarkisë partiake nga masat dhe forcimin e aparatit në shtet e në shoqëri. Megjithatë, Trocki ngurroi ta thyente disiplinën e partisë për ta kthyer betejën e brendshme në një mobilizim të drejtpërdrejtë të anëtarësisë kundër udhëheqjes. Përbërja shoqërore e partisë kishte ndryshuar rrënjësisht. Lufta civile kishte shkatërruar një pjesë të brezit të militantëve, ndërsa «Rekrutimi Leninist» i vitit 1924 solli rreth 240 000 anëtarë të rinj. Kritikët e këtij procesi e lidhën pranimin masiv edhe me zgjerimin e karrierizmit dhe të varësisë nga aparati. Opozita e Majtë përbënte një sfidë të rëndësishme ndaj Stalinit, e ndjekur nga kundërshtimi i Buharinit dhe i së djathtës partiake. Deri më 1929, Stalini kishte larguar nga pushteti kundërshtarët kryesorë; disa ishin dëbuar nga partia ose internuar. Burgosjet, gjyqet e montuara dhe ekzekutimet e një pjese të madhe të gardës së vjetër bolshevike u shtrinë sidomos në vitet 1930, me proceset e njohura të viteve 1936–1938.

Për përkrahësit e vet, bolshevizmi ishte një qëndrim revolucionar i vendosur, në përputhje me pjesët më të përparuara të klasës punëtore. Për kritikët, ai përmbante që në thelb një prirje diktatoriale. Tiparet e tij kryesore ishin organizimi i fortë, përkushtimi ndaj revolucionit botëror dhe një praktikë e mbështetur në centralizmin demokratik: diskutimi e vendimmarrja brenda organizatës duhej të pasoheshin nga veprimi i bashkuar dhe zbatimi i vendimeve të saj. Marrëdhënia ndërmjet elementit demokratik dhe disiplinës qendrore mbetet një nga çështjet kryesore të debatit mbi këtë traditë.

Vazhdon të diskutohet nëse bolshevizmi çonte pashmangshmërisht në stalinizëm apo nëse rrethanat historike e shndërruan dhe e deformuan atë. Victor Serge argumentonte se, edhe nëse brenda bolshevizmit ekzistonin embrionet e stalinizmit, ekzistonin edhe mundësi të tjera zhvillimi. Një pikë vendimtare e këtij debati është fakti se, pas përfundimit të luftës civile, Partia Komuniste Ruse, bolshevike, nuk hoqi dorë nga praktikat autoritare dhe nuk rivendosi demokracinë e sovjetëve.