Baza dhe superstruktura janë nocione të traditës marksiste për marrëdhënien ndërmjet organizimit ekonomik të shoqërisë dhe formave të saj juridike, politike e ideologjike. Me bazë kuptohet themeli ekonomik, sidomos tërësia e marrëdhënieve të prodhimit; me superstrukturë, institucionet dhe format e ndërgjegjes shoqërore që ndërtohen mbi këtë themel ose lidhen me të. Metafora hapësinore e themelit dhe e ndërtimit mbi të ka pasur ndikim të madh, por ka shkaktuar edhe paqartësi, veçanërisht në analizën e shtetit në kapitalizëm.

Dallimi u formulua në pjesën e parë të «Ideologjisë gjermane», të shkruar nga Marx dhe Engels më 1845–1846, dhe mori shprehje të qartë në parathënien e vitit 1859 të «Kontributit për kritikën e ekonomisë politike». Argumenti i Marxit ishte se, gjatë prodhimit shoqëror të jetesës, njerëzit hyjnë në marrëdhënie të përcaktuara, të cilat nuk varen thjesht nga vullneti i tyre dhe që u përgjigjen fazave të zhvillimit të forcave materiale të prodhimit. Tërësia e këtyre marrëdhënieve përbën strukturën ekonomike të shoqërisë. Mbi këtë bazë ngrihet një superstrukturë juridike dhe politike, së cilës i përgjigjen forma të caktuara të ndërgjegjes shoqërore. Mënyra e prodhimit të jetës materiale kushtëzon procesin e jetës shoqërore, politike dhe intelektuale; ndryshimet në themelin ekonomik çojnë, herët ose vonë, në shndërrime të superstrukturës.

Brenda marksizmit janë zhvilluar dy mënyra të gjera interpretimi. E para e trajton metaforën si përmbledhje të thelbit të konceptimit materialist të historisë. Në këtë lexim, ndryshimi i marrëdhënieve të prodhimit sjell forma të reja politike, juridike dhe ideologjike. Në variantin e fortë të determinizmit strukturor, baza ekonomike përcakton superstrukturën politike. Kritikët thonë se, kur ky përcaktim kuptohet si varësi e njëanshme dhe e plotë, analiza e pavarur e politikës bëhet e tepërt: për të shpjeguar shtetin do të mjaftonte të shpjegohej ekonomia. Marksizëm-leninizmi sovjetik është përdorur si shembull i rëndësishëm i këtij leximi, megjithëse edhe brenda kësaj tradite formulimet nuk kanë qenë krejt të njëjta.

Engelsi e kufizoi më vonë leximin mekanik duke folur për përcaktimin ekonomik «në instancë të fundit» dhe për ndikimin e faktorëve të tjerë. Megjithatë, ideja e përparësisë së ekonomisë vazhdoi të mbizotëronte në disa qasje strukturaliste dhe deterministe teknologjike. Në versionin reduktues, shteti trajtohet si një dukuri dytësore, ekzistenca dhe veprimtaria e së cilës mund të shpjegohen duke iu referuar bazës ekonomike. Ndryshimet e politikës shtetërore shihen si pasqyrim i ndryshimeve të marrëdhënieve ekonomike.

Për të korrigjuar këtë theks të njëanshëm, një numër marksistësh zhvilluan nocionin e autonomisë relative. Ai lejon që politika, shteti dhe ideologjia të kenë logjikë, efekte dhe hapësirë veprimi të tyre, edhe kur mbeten të lidhura me strukturën klasore dhe ekonomike. Kjo përpjekje ruan metaforën bazë–superstrukturë, por kundërshton reduktimin e çdo zhvillimi historik në një shkak të vetëm ekonomik.

Interpretimi i dytë e trajton metaforën si nivel të përkohshëm abstraksioni, të dobishëm vetëm për disa qëllime analitike. Ai lidhet me rryma humaniste të marksizmit, me Antonio Gramscin, Shkollën e Frankfurtit dhe shumë variante të marksizmit perëndimor. Në këtë këndvështrim, metafora është shumë pak e dobishme si teori e plotë dhe leximi i saj i fortë strukturalist nuk përputhet me metodën e Marxit. Ky është një interpretim i veprës së tij që kundërshton leximin determinist, jo një çështje mbi të cilën të gjitha shkollat janë pajtuar.

Qasja humaniste e zëvendëson ekonomizmin njëshkakor me idenë dialektike se marrëdhëniet shoqërore të prodhimit ekzistojnë në forma ekonomike, juridike dhe politike njëkohësisht. Nuk bëhet fjalë vetëm për tri fusha të ndara që ndikojnë te njëra-tjetra. Vetë marrëdhëniet klasore antagoniste marrin shprehje në institucione shoqërore, politike e kulturore. Në këtë kuptim, ekonomia mbështetet mbi ligjin dhe politikën po aq sa këto mbështeten mbi ekonominë. Pronësia, puna dhe kontrolli nuk janë marrëdhënie thjesht teknike të shkëputura nga pushteti dhe rregullimi shoqëror.

Sipas këtij kundërshtimi, deterministët e trajtojnë ekonominë në mënyrë tepër tekniciste dhe jopolitike, duke i kushtuar vëmendje të pamjaftueshme theksit të Marxit mbi marrëdhëniet shoqërore të prodhimit. Për shumë marksistë perëndimorë, baza dhe superstruktura shërbejnë më tepër si pohim i materializmit përballë idealizmit filozofik sesa si udhërrëfyes i drejtpërdrejtë për kërkimin historik. Veçantia e metodës marksiste, sipas tyre, qëndron te kuptimi i shoqërisë kapitaliste përmes marrëdhënieve dhe luftës klasore, jo te pohimi se një sferë ekonomike e veçuar i shpjegon mekanikisht të gjitha sferat e tjera.